W skrócie
- Atopowe zapalenie skóry dotyczy około 20 procent dzieci i 3 procent dorosłych.
- Kontaktowe zapalenie skóry rozpoznaje się testami płatkowymi, a nie punktowymi.
- Emolienty stosowane regularnie zmniejszają zapotrzebowanie na sterydy miejscowe.
- Przewlekła pokrzywka w większości przypadków nie ma podłoża alergicznego.
Zakres dermatologii alergologicznej
Dermatolog zajmujący się chorobami o podłożu alergicznym prowadzi pacjentów z atopowym zapaleniem skóry, wypryskiem kontaktowym, pokrzywką, obrzękiem naczynioruchowym oraz reakcjami skórnymi na leki. Do tej grupy należą również fotodermatozy, czyli zmiany wywołane ekspozycją na promieniowanie słoneczne w połączeniu z substancją uczulającą.
Odrębne zagadnienie stanowią zmiany skórne towarzyszące chorobom ogólnoustrojowym. Uporczywy świąd bez widocznej wysypki, nawracające zakażenia grzybicze albo nagłe pogorszenie stanu skóry u dotychczas zdrowej osoby wymagają poszerzenia diagnostyki poza samą dermatologię.
Atopowe zapalenie skóry
AZS to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna z dominującym świądem. Podłoże stanowi defekt bariery naskórkowej - u części pacjentów związany z mutacją genu filagryny - oraz nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna typu Th2.
Lokalizacja zmian zmienia się z wiekiem. U niemowląt dominują policzki, czoło i wyprostne powierzchnie kończyn. U dzieci starszych i dorosłych zmiany przenoszą się na zgięcia łokciowe i podkolanowe, kark, nadgarstki oraz powieki.
Podstawą leczenia jest codzienna, konsekwentna pielęgnacja emolientami. Dorosłemu pacjentowi z rozległymi zmianami potrzeba około 500 gramów preparatu tygodniowo, dziecku około 250 gramów. Zbyt oszczędne stosowanie to najczęstsza przyczyna niepowodzenia terapii.
W zaostrzeniach stosuje się miejscowe glikokortykosteroidy dobierane siłą działania do okolicy ciała, a w miejscach wrażliwych - inhibitory kalcyneuryny. W ciężkich, opornych postaciach dostępne są leki biologiczne oraz inhibitory kinaz janusowych.
Wyprysk kontaktowy i testy płatkowe
Kontaktowe zapalenie skóry to reakcja typu opóźnionego, która rozwija się po 24 do 72 godzin od kontaktu z substancją uczulającą. Najczęstsze przyczyny to nikiel, kobalt, chrom, substancje zapachowe, konserwanty kosmetyczne oraz składniki farb do włosów.
Rozpoznanie stawia się na podstawie testów płatkowych. Na plecach umieszcza się komory z alergenami, które pozostają na skórze przez 48 godzin. Odczytu dokonuje się dwukrotnie - po zdjęciu komór oraz po kolejnych 24 do 48 godzinach, ponieważ część reakcji pojawia się z opóźnieniem.
Wynik testu ma sens wyłącznie w połączeniu z analizą otoczenia pacjenta. Dodatni odczyn na metyloizotiazolinon nabiera znaczenia dopiero wtedy, gdy w składzie używanego żelu pod prysznic rzeczywiście znajduje się ten konserwant.
Pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy
Pokrzywka objawia się bąblami, które utrzymują się krócej niż 24 godziny i ustępują bez śladu. Postać ostra trwa do sześciu tygodni i najczęściej wiąże się z infekcją wirusową lub lekiem. Postać przewlekła, trwająca dłużej, tylko w niewielkim odsetku przypadków ma podłoże alergiczne.
W pokrzywce przewlekłej spontanicznej poszukiwanie alergenu zwykle nie przynosi rezultatu. Skuteczniejsze jest ustalenie czynników zaostrzających - niesteroidowych leków przeciwzapalnych, stresu, infekcji - oraz leczenie lekami przeciwhistaminowymi w dawkach zwiększonych nawet czterokrotnie względem standardowych.
Obrzęk naczynioruchowy obejmuje głębsze warstwy skóry i tkankę podskórną. Gdy dotyczy krtani, stanowi stan zagrożenia życia. Nawracający obrzęk bez bąbli, zwłaszcza występujący rodzinnie, wymaga wykluczenia dziedzicznego obrzęku naczynioruchowego związanego z niedoborem inhibitora C1.
Skóra dziecka - odrębności
Naskórek niemowlęcia jest cieńszy, a bariera lipidowa słabiej rozwinięta. Substancje stosowane miejscowo wchłaniają się w większym stopniu, dlatego dobór preparatu i jego siły musi uwzględniać wiek oraz powierzchnię ciała objętą leczeniem.
U dzieci z AZS często pojawia się pytanie o związek z dietą. Alergia pokarmowa współistnieje z wypryskiem u około jednej trzeciej pacjentów z postacią umiarkowaną i ciężką, ale eliminowanie produktów bez potwierdzonej diagnozy prowadzi do niedoborów żywieniowych i nie poprawia stanu skóry.
Nawracające zakażenia bakteryjne zmian wypryskowych, szczególnie gronkowcem złocistym, są typowe dla AZS. Kąpiele z dodatkiem podchlorynu sodu w odpowiednim rozcieńczeniu zmniejszają kolonizację i częstość zaostrzeń.
Opieka dermatologiczna
Zmiany skórne u dziecka wymagają oceny specjalisty
Przewlekły wyprysk, który nie reaguje na pielęgnację, oraz nawracające zmiany o niejasnym charakterze powinien ocenić lekarz z doświadczeniem w dermatologii wieku rozwojowego. W Bydgoszczy konsultacje dermatologiczne dla dzieci prowadzi poradnia specjalistyczna Alergo-Vita.