Najważniejsze informacje
- Za większość reakcji odpowiada osiem produktów, w tym mleko, jajko i orzeszki ziemne.
- Standardem diagnostycznym pozostaje próba prowokacji wykonana pod nadzorem lekarza.
- Testy oparte na przeciwciałach IgG nie służą do rozpoznawania alergii ani nietolerancji.
- Adrenalina podana domięśniowo w udo jest lekiem pierwszego rzutu w anafilaksji.
Najczęstsze alergeny pokarmowe
U dzieci dominują mleko krowie, jajo kurze, pszenica, soja i orzeszki ziemne. Większość alergii na mleko i jajko ustępuje przed wiekiem szkolnym.
U dorosłych obraz jest inny. Przeważają orzechy, ryby, skorupiaki, seler oraz owoce i warzywa reagujące krzyżowo z pyłkami. Alergie rozpoznane w dorosłości rzadziej ustępują samoistnie.
Reakcje krzyżowe wynikają z podobieństwa strukturalnego białek. Osoba uczulona na pyłek brzozy często reaguje na jabłko, gruszkę, marchew i orzech laskowy. Uczulenie na pyłek bylicy wiąże się z reakcją na seler i przyprawy. Objawy ograniczają się zwykle do jamy ustnej i ustępują po ugotowaniu produktu, ponieważ białka odpowiedzialne za reakcję są nietrwałe termicznie.
Objawy alergii pokarmowej
Reakcje natychmiastowe pojawiają się od kilku minut do dwóch godzin po spożyciu. Należą do nich pokrzywka, obrzęk warg i powiek, wymioty, bóle brzucha, biegunka, katar, kaszel oraz w najcięższych przypadkach anafilaksja.
Reakcje opóźnione rozwijają się po kilku godzinach lub dniach. Obejmują zaostrzenie atopowego zapalenia skóry, przewlekłe biegunki, refluks, słabe przyrosty masy ciała oraz eozynofilowe zapalenie przełyku.
Objawy zależą także od dawki i okoliczności. U części pacjentów reakcja pojawia się dopiero przy połączeniu pokarmu z wysiłkiem fizycznym, alkoholem albo lekami przeciwzapalnymi. Taki mechanizm nosi nazwę anafilaksji zależnej od pokarmu indukowanej wysiłkiem.
Ścieżka diagnostyczna
Postępowanie ma jasną kolejność. Pominięcie któregokolwiek etapu prowadzi do błędnych wniosków.
Szczegółowy wywiad
Ustalenie, jaki produkt, w jakiej ilości i po jakim czasie wywołał objawy oraz czy reakcja powtórzyła się przy kolejnej ekspozycji.
Dzienniczek żywieniowy
Zapis posiłków i dolegliwości przez 2 do 4 tygodni pozwala wychwycić zależności, których pacjent wcześniej nie zauważył.
Badania potwierdzające
Testy skórne punktowe lub oznaczenie IgE swoistych, w razie potrzeby uzupełnione diagnostyką molekularną.
Próba eliminacji
Wykluczenie podejrzanego produktu na 2 do 4 tygodni i ocena, czy objawy ustąpiły.
Próba prowokacji
Kontrolowane ponowne wprowadzenie pokarmu pod nadzorem medycznym. Jedyna metoda rozstrzygająca, obowiązkowa przed wprowadzeniem długotrwałej diety eliminacyjnej u dziecka.
Testy, których nie należy wykonywać
Badania oparte na przeciwciałach IgG przeciw pokarmom, testy z włosa, biorezonans i kinezjologia stosowana nie mają potwierdzonej wartości diagnostycznej. Europejska Akademia Alergologii i Immunologii Klinicznej odradza ich stosowanie, ponieważ prowadzą do nieuzasadnionych diet eliminacyjnych.
Dieta eliminacyjna
Eliminacja obejmuje wyłącznie produkty, dla których alergia została potwierdzona. Każde dodatkowe ograniczenie zwiększa ryzyko niedoborów bez korzyści klinicznej.
Przy alergii na mleko krowie u niemowlęcia karmionego piersią matka eliminuje nabiał ze swojej diety i wymaga suplementacji wapnia w dawce około 1000 mg dziennie. U dzieci karmionych sztucznie stosuje się preparaty o znacznym stopniu hydrolizy, a przy braku poprawy mieszanki elementarne.
Napoje roślinne nie zastępują mleka modyfikowanego u niemowląt. Napój ryżowy jest dodatkowo niewskazany u małych dzieci ze względu na zawartość arsenu nieorganicznego.
Dieta wymaga czytania składu produktów. Prawo nakazuje wyróżnienie 14 głównych alergenów w wykazie składników. Uwagę zwraca się także na ostrzeżenia o możliwej obecności śladowych ilości, które mają znaczenie przy alergii z ryzykiem anafilaksji.
Eliminacja nie trwa w nieskończoność. U dzieci co 6 do 12 miesięcy ocenia się możliwość ponownego wprowadzenia produktu, zwykle po kontrolnym oznaczeniu IgE.
Postępowanie w anafilaksji
Anafilaksja to gwałtowna reakcja ogólnoustrojowa zagrażająca życiu. Rozpoznaje się ją, gdy nagle pojawiają się objawy z co najmniej dwóch układów, na przykład skóry i oddechowego, albo gdy po kontakcie ze znanym alergenem dochodzi do spadku ciśnienia.
- Podaj adrenalinę domięśniowo w przednio-boczną powierzchnię uda. Nie zwlekaj i nie zastępuj jej lekiem przeciwhistaminowym.
- Wezwij pomoc medyczną, nawet jeśli objawy zaczynają ustępować.
- Ułóż chorego płasko z uniesionymi nogami. Przy dusznosci pozwól usiąść, przy wymiotach ułóż na boku.
- Jeśli po 5 do 15 minut nie ma poprawy, podaj drugą dawkę adrenaliny.
- Pozostań z chorym - reakcja dwufazowa może wystąpić po kilku godzinach.
Każdy pacjent po epizodzie anafilaksji powinien mieć przy sobie dwa ampułkostrzykawki z adrenaliną oraz pisemny plan postępowania. Przeszkolenia wymaga także rodzina i personel placówki, do której uczęszcza dziecko.