Atopowe zapalenie skóry: pielęgnacja, która decyduje o wyniku leczenia

Co dzieje się w skórze

U podłoża AZS leżą dwa równolegle działające mechanizmy. Pierwszy to defekt bariery naskórkowej, u części pacjentów związany z mutacją genu kodującego filagrynę, białko odpowiedzialne za spójność warstwy rogowej. Skóra traci wodę i staje się przepuszczalna dla alergenów oraz drobnoustrojów.

Drugi mechanizm to nadmierna odpowiedź immunologiczna typu Th2, w której kluczową rolę odgrywają interleukiny 4, 13 i 31. Ostatnia z nich odpowiada bezpośrednio za odczuwanie świądu.

Oba procesy napędzają się wzajemnie. Uszkodzona bariera wpuszcza alergeny, te nasilają zapalenie, zapalenie dodatkowo uszkadza barierę. Drapanie zamyka to koło - mechaniczne uszkodzenie naskórka uwalnia kolejne mediatory zapalne.

Obraz kliniczny w różnym wieku

Faza niemowlęca, do 2. roku życia

Zmiany rumieniowe, sączące i pokryte strupami, zlokalizowane na policzkach, czole i owłosionej skórze głowy. Okolica pieluszkowa pozostaje zwykle wolna. Dziecko jest niespokojne, pociera głową o pościel.

Faza dziecięca, 2-12 lat

Zmiany przenoszą się na zgięcia łokciowe i podkolanowe, nadgarstki, kostki oraz kark. Skóra staje się sucha i pogrubiała, z widocznym wzmożeniem poletkowania. Świąd nasila się wieczorem.

Faza młodzieńcza i dorosła

Dominują zmiany na twarzy, szyi, górnej części tułowia i grzbietach dłoni. Częsty jest wyprysk rąk oraz zmiany wokół oczu. U dorosłych częściej występuje postać uogólniona.

Emolienty - zasady stosowania

Emolient nie jest kosmetykiem uzupełniającym, lecz podstawowym elementem leczenia. Zasady, które decydują o skuteczności:

• nakładać co najmniej dwa razy dziennie, a przy bardzo suchej skórze częściej,
• po kąpieli nanosić w ciągu 3 do 5 minut, na lekko wilgotną skórę,
• rozprowadzać zgodnie z kierunkiem wzrostu włosów, bez wcierania,
• zimą wybierać preparaty tłustsze, latem lżejsze emulsje,
• nie stosować emolientu bezpośrednio na świeżo nałożony steryd - zachować odstęp około 15 minut,
• nie odstawiać po ustąpieniu zmian, ponieważ profilaktyka trwa stale.

Preparaty zawierające mocznik stosuje się ostrożnie u małych dzieci i unika się ich na skórze uszkodzonej, gdzie mogą powodować pieczenie.

Leczenie miejscowe i ogólne

Glikokortykosteroidy miejscowe. Podstawa terapii zaostrzeń. Siłę preparatu dobiera się do lokalizacji: na twarz, szyję i fałdy stosuje się preparaty słabe, na tułów i kończyny średnio silne. Dawkowanie ułatwia reguła opuszki palca - ilość wyciśnięta na długość paliczka końcowego wystarcza na powierzchnię dwóch dłoni dorosłego.

Inhibitory kalcyneuryny. Takrolimus i pimekrolimus nie powodują zaniku skóry, dlatego nadają się do leczenia twarzy, powiek i okolic zgięciowych oraz do terapii długotrwałej.

Leczenie proaktywne. Po opanowaniu zaostrzenia lek przeciwzapalny stosuje się nadal, dwa razy w tygodniu w miejscach, które wcześniej były zajęte. Takie postępowanie wyraźnie wydłuża okresy remisji.

Terapia ogólnoustrojowa. W postaciach ciężkich stosuje się cyklosporynę, przeciwciała monoklonalne skierowane przeciw interleukinie 4 i 13 oraz inhibitory kinaz janusowych. Fototerapia UVB 311 nm pozostaje opcją u pacjentów powyżej 12. roku życia.

Jak przerwać błędne koło świądu

Świąd w AZS tylko w niewielkim stopniu zależy od histaminy, dlatego klasyczne leki przeciwhistaminowe działają słabo. Skuteczniejsze są działania obniżające temperaturę skóry i przerywające odruch drapania.

• chłodne okłady lub emolient przechowywany w lodówce przynoszą ulgę w ciągu kilku minut,
• krótko obcięte paznokcie i bawełniane rękawiczki na noc ograniczają uszkodzenia,
• temperatura w sypialni poniżej 20 stopni zmniejsza nocne nasilenie świądu,
• opatrunki wilgotne, nakładane na warstwę emolientu, przynoszą szybką poprawę w ciężkich zaostrzeniach,
• ubrania z bawełny lub jedwabiu zamiast wełny i tkanin syntetycznych.

Leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji bywają stosowane doraźnie na noc ze względu na działanie uspokajające, a nie przeciwświądowe.